READ OUR NEWS

Creole Lingo!


Gwo bravo pou elèv lekòl sa yo ki pral chante alfabè kreyòl la. Nou reyèlman ankouraje nou pou nou kontinye pwomote lang manman nou tout kote nou pase. E montre fanmi nou chante alfabè a tou lè nou soti lekòl. Sanble yo tout pou yo ka chante alfabè a ansanm, e ak kè kontan. [caption id="attachment_26993" align="alignnone" width="288"]Etidyan ki nan Institution Mixte de l'Enfance, bravo pou nou!!! Kontinye konsa Etidyan ki nan Institution Mixte de l'Enfance, bravo pou nou!!! Kontinye konsa[/caption] [caption id="attachment_26999" align="alignnone" width="300"]École Mixte Rocher d'Horeb pral bay bèl payèt lè y ap chante alfabè kreyòl la. École Mixte Rocher d'Horeb pral bay bèl payèt lè y ap chante alfabè kreyòl la.[/caption] [caption id="attachment_26991" align="alignnone" width="300"]Ann ale elèv lekòl Maison des Petits Kindergarten! Se pou nou kontinye chante tout tan! Ann ale elèv lekòl Maison des Petits Kindergarten! Se pou nou kontinye chante tout tan![/caption]


Se pa ti kontan nou kontan pou tande elèv sila yo ki ap chate alfabè kreyòl la. N ap ankouraje pwofesè lekòl yo paske y ap prepare yon bon lavni pou timoun sa yo. Konpliman!!! Kontinye kon sa!!!! [caption id="attachment_27000" align="alignnone" width="300"]Sa se bèl timoun nan Collège Mixte Elohim ki pral chante alfabè kreyòl la. Sa se bèl timoun nan Collège Mixte Elohim ki pral chante alfabè kreyòl la.[/caption] [caption id="attachment_26996" align="alignnone" width="300"]Bèl bagay nèt ale!!!!! Institution mixte Ignace Nau, ki nan Lamentin 54, avèk direktè Jean Philippe, e ki nan telefòn 34035196, pral chante alfabè kreyòl la. Bèl bagay nèt ale!!!!! Institution mixte Ignace Nau, ki nan Lamentin 54, avèk direktè Jean Philippe, e ki nan telefòn 34035196, pral chante alfabè kreyòl la.[/caption] [caption id="attachment_26998" align="alignnone" width="294"]Bèl bravo pou elèv nanInstitution Mixte l'Education Moderne. Yo pral chante alfabè kreyòl la. Bèl bravo pou elèv nanInstitution Mixte l'Education Moderne. Yo pral chante alfabè kreyòl la.[/caption] [caption id="attachment_26997" align="alignnone" width="300"]Konpliman pou tout ti katkat nan Kindergarten Nid Aigles ki ap chante alfabè kreyòl la. Konpliman pou tout ti katkat nan Kindergarten Nid Aigles ki ap chante alfabè kreyòl la.[/caption]


  [caption id="attachment_13639" align="alignright" width="300"]Institution Mixte Rocher d'Horeb, nan Mariani 1 rue ODM, avèk direktè Lafleur Jn Hérold ap fè gran pwogrè lè yo chante alfabè kreyòl la. Institution Mixte Rocher d'Horeb, nan Mariani 1 rue ODM, avèk direktè Lafleur Jn Hérold ap fè gran pwogrè lè yo chante alfabè kreyòl la.[/caption] Direktè Jean Louis Cassagnol ki ap dirije lekòl Institution Mixte Juvénile, ak direktè Lafleur Jn Hérold ki ap dirije lekòl Institution Mixte Rocher d'Horeb ap fè gwo pa an avan. Yo pral chante alfabè kreyòl la. N ap di yon gwo ochan pou yo. Ou kapab tcheke enfòmasyon sou DVD chante alfabè kreyòl la nan lyen sa yo: Paj 1 deskriptif DVD alfabè kreyòl la e Paj 2 deskriptif DVD alfabè kreyòl la.     Se elèv lekòl Institution Mixte Juvénile ki nan foto anwo tèt paj la.


Anpil felisitasyon pou Institution Mixte Temple de la Connaissance, ke direktè Hilaire Devalcy ap dirije. Yo pral chante alfabè kreyòl la.Si w di alfabè angle a ann angle, ou di alfabè franse a an franse, enpi w di alfabè panyòl ann espanyòl, se pou w di alfabè kreyòl la an kreyòl. [caption id="attachment_7537" align="alignright" width="300"]Institution Mixte St joseph avèk direktris Rose Régis pral chante alfabè kreyòl la. Kontinye konsa. Ala bèl travay n ap fè nan distri kote nou ye a!!! Konpliman. Institution Mixte St joseph avèk direktris Rose Régis pral chante alfabè kreyòl la. Kontinye konsa. Ala bèl travay n ap fè nan depatman kote nou ye a!!! Konpliman.[/caption] N ap bat yon gwo kout bravo pou tout lekòl ki deja chante alfabè kreyòl la an kreyòl. [caption id="attachment_7539" align="alignnone" width="300"]Nouveau Collège Mixte Rio Bravo kanpe kinalaganach. Anpil konpliman pou yo ak direktè yo Montrevil Renal ki pral chante alfabè kreyòl la. Nouveau Collège Mixte Rio Bravo kanpe kinalaganach. Anpil konpliman pou yo ak direktè yo Montrevil Renal ki pral chante alfabè kreyòl la.[/caption]


École Mixte Union des Frères, ki nan 4 Rue Revea avèk direktè St. Louis Jean Fritznè te chante alfabè kreyòl la.[caption id="attachment_7013" align="alignright" width="300"]Gran chantez Dominique te fè yon ti kout pye nan zòn Tampa pou chante alfabè kreyòl la tou. Se Chad Piche ki te pran foto sa a. Gran chantez Dominique te fè yon ti kout pye nan zòn Tampa pou chante alfabè kreyòl la tou. Se Chad Piche ki te pran foto sa a.[/caption] Prezans zouti DVD alfabè kreyòl la nan lekòl yo se yon ti solisyon pou koumanse rezoud yon montay pwoblèm. Non sèlman zouti chante alfabè kreyòl la ap ede timoun aprann nan yon fason ki bay anpil plezi, li ankouraje imajinasyon lakay timoun yo, li ba yo libète pou yo eksprime tèt yo nan yon fason ki ta difisil san rit mizik, e li angaje yo pou patisipe plis nan sa y ap aprann nan. Sa vin ajoute yon siksè anplis nan devlopman sosyal yo tou. Se pwofesè Michel DeGraff, yon lengwis nan inivèsite Massachsetts Institute of Technology (MIT) avèk otè atik sa a, yon konbatan pou lang kreyòl la, ki te mete tèt ansanm pou pwodui DVD alfabè kreyòl la. Ou kapab jwenn plis enfòmasyon sou pwojè sa a nan lyen Deskriptif DVD alfabè kreyòl la: Paj 1 Deskriptif la e Paj 2 Deskriptif la. E ou kapab jwenn DVD a si ou klike sou lyen sa a: DVD alfabè kreyòl la nan EducaVision. Rechèch ou va fè sou pwojè ki ap pwomote avansman lang kreyòl la pa ta janm konplè si w pa tcheke pwojèInisyativ  MIT-Ayiti a, yon pwojè ke pwofesè Michel DeGraff ap dirije, ki itilize lang kreyòl la pou mete resous teknolojik nan pla men tout elèv lekòl Ayiti, san patipri, dekwa pou yo kapab vin pi maton nan sijè lasyans yo, matematik, fizik, ak teknoloji. Pwojè sa a gen kapasite pou modènize sistèm edikasyon peyi Ayiti, paske li itilize teknoloji ak kapasite lengwistik timoun nan genyen depi l fèt, pou li ede timoun nan devlope lespri kritik ki nesesè pou l reyisi nan lavi pwofesyonèl li. Ak yon pwojè konsa, anvan lontan, kalib ledikasyon nan peyi Ayiti pral depase nivo lekselans. Men, pou kounye a, sitiyasyon sistèm edikasyon nan peyi a se yon kesyon de ‘kote k gen kou nanpwen chenn’.  Pou yon timoun ki pa rich resevwa bon kalite ledikasyon Ayiti, li dwe simonte plizyè obstak. Obstak tankou difikilte ekonomik, kapasite ak merit lekòl la ki pa nan nivo, fòmasyon ak preparasyon pwofesè a ki pa fin twò yès, e disponiblite founiti klasik ki endispansab pou siksè elèv la ka pa egziste. Gen yon manman pwoblèm ki pi gwo pase obstak sa yo, se baryè lengwistik ki prezante lè elèv la al kontre bab pou bab ak ansèyman ki ap fèt an franse alòske se ak lang kreyòl la li te leve. Pwofesè yo fè kèk klas an kreyòl, men lè se tan pou aprann fòmil matematik, lwa fizik, ekwasyon chimik, se nan lang etranje elèv yo aprann sa. Si paran yo te konnen ki enplikasyon obstak sa a pote alalong, yo ta pale franse sèlman ak timoun nan lè l ap grandi, lè y ap jwe avè l, ak lè y ap ba l tete. Yo ta fè timoun nan pale franse sèlman lè li nan lakou ap jwe ak zanmi l, lè l al fè komisyon nan mache, ak nan tout anviwònman anfans li.  Men reyalite a sèke, nou pa leve ap pale franse, se lang kreyòl la ki rele n pa n.  Timoun nan leve jwenn paran l ap pale kreyòl, se kreyòl ki lang li, se sa sèlman li konnen. Luzincourt ak Gulbrandson (2010) sijere ke lekòl yo ta dwe anseye tout elèv primè yo nan pwòp lang manman yo pandan ke y ap fè preparasyon pou atake lang franse a kòm yon dezyèm lang. Kèlkeswa jan yo deside fè l la, selon rechèch ki fèt, gen plis avantaj pou timoun nan pran fondasyon edikasyon primè li nan lang manman li. Pa gen manti nan sa. Prèv la klè. Tout rechèch ki fèt montre ke meyè lang pou yo ta itilize pou alfabetizasyon nan lekòl primè yo se premye lang timoun nan (UNESCO, 2008). Nan zafè chanje lang sa a timoun nan ka byen twomatize. Sa ka vin mete nan tèt li ke lang manman l lan pa konpetan. Donk se pousa, dèfwa, timoun nan vin bay lang etranje a priyorite. Li kite lang manman li dèyè. Li kite eritaj li dèyè. Se pa yon egzajerasyon non. Di m ki sa w ta fè si yo ta di w pa pale kreyòl nan lakou rekreyasyon. Di m ki sa w ta fè si yo ta ba w yon kout règ sou zo dwèt ou pou chak mo kreyòl ou pale. Si sa ta rive w, li pa ta vo lapenn pou ap pale yon lang k ap fè w pase mizè. Enben lè lekòl la limite kreyòl la, lè lekòl la plase kreyòl la kòm lang ki pa kapab anseye fizik, chimi, byoloji, oubyen nenpòt sijè matematik tankou jeyometri, aljèb, oubyen kalkil, sa anrejistre fon nan tèt timoun nan. Timoun nan, atò, vin pèdi benefis resous lengwistik lang manman li. Tout vokabilè, konesans adisyonèl, konesans kiltirèl, kreyòl la ta pral pote ba li tonbe nan dlo – Tout pèdi. Tout peri paske nou fèmen kapasite sa a nan brenn timoun nan. Nou limite l. Nou anpeche kapasite sa a devlope. Tandiske se lang manman l ki  ta pral sèvi kòm bon fondasyon pou aprann lòt lang. [caption id="attachment_7010" align="alignright" width="300"]Pwofesè Michel Degraff avèk Chomsky ki kenbe DVD alfabè kreyòl la. Se Michel Degraff ki founi foto sa a. Pwofesè Michel DeGraff avèk Chomsky ki kenbe DVD alfabè kreyòl la. Se Michel DeGraff ki founi foto sa a.[/caption] Menm paran yo, vin pèdi opòtinite pou yo chita sou tab pou anrichi konesans timoun nan ak kilti li pandan y ap sipèvize l nan fè devwa. Konesans kiltirèl ke timoun nan, an retou, ta pataje nan klas ak pwofesè e konpayèl klas li. Nan pawòl Chomsky (2015),  “Si yo nye timoun Ayiti yo opòtinite pou yo etidye, travay, ak devlope nan pwòp lang ak kilti yo, sa va prive yo de opòtinite pou yo pwogrese pwofesyonèlman.” Se bagay nou wè chak jou, timoun nan rive nan yon nivo kote li pa kapab kontinye ankò nan lekòl la, paske li manke yon seri fondasyon. Lekòl la pa t ba li opòtinite pou konnekte ak vrè idantite li. Iv Dejean, premye konbatan pou edikasyon nan lang kreyòl la, te mete pawòl la klè, “Toutotan sistèm lekòl Ayiti a pa sèvi nèt ak zouti ki nan lespri sèvo tout Ayisyen ki fèt e ki leve Ann Ayiti, responsab lekòl fèmen pòt konesans nan figi 4,000,000 timoun ki pa te benyen nan franse, ni ki pa kapab benyen nan franse. Paske yo pa gen okazyon benyen nan franse.” (Iv Dejan, 2011). [caption id="attachment_7523" align="alignnone" width="300"]Iv Dejan ap fè ti pale avèk timoun gwoup RAK (Revolisyonè pou Alfabè Kreyòl la) ki sot chante alfabè kreyòl la. Iv Dejan ap fè ti pale avèk timoun gwoup RAK (Revolisyonè pou Alfabè Kreyòl la) ki sot chante alfabè kreyòl la.[/caption] Se vre mezanmi, timoun nan pa genyen okazyon pou l layite kò l nan franse, nou pa ka vle pou l ap pwodui an franse. Jounen jodi anpil moun vin reyalize enpòtans resevwa edikasyon an kreyòl. Gen anpil mouvman k ap fèt pou chanje sistèm nan. Pwojè DVD alfabè kreyòl la se youn ladan.  Mete w avèk nou pou pataje mouvman sa yo ak tout Ayisyen ki konsènen pou nou kapab fè pi gwo pa toujou sou wout pwogrè a.   Se Mandaly Louis-Charles ki ekri atik sa a. Nonm de mo ki gen nan atik la: 1101

Referans

Chomsky, N. (2015). Chomsky on language & education in Haiti / Chomsky sou lang & edikasyon. Published by Degraff, M. F on YouTube 8/5/2915. W ap jwenn li nan https://youtu.be/sNGB5ZasCMA Dejan, Iv.  (Telechaje 2011). The Politics of Language: Haitian Creole and the Educational System in Haiti. W ap jwenn li nan  http://www.youtube.com/watch?v=DpXc7ylYwYk Luzincourt, K., Gulbrandson, J. (2010). Education and conflict in Haiti: Rebuilding the eduation sector after 2010 earthquake. United States Institute of Peace. W ap jwenn li nan http://www.usip.org/sites/default/files/sr245.pdf UNESCO (2008). Mother Tongue Matters: Local Language as a Key to Effective Learning. Paris: UNESCO.      


Centre d' Études Lumière de Bertin avèk direktè Maximien Belhomme, telefòn 47575343  [caption id="attachment_7399" align="alignright" width="300"]Ti katkat nan College Mixte Vainqueur par la Foi pral chante alfabè kreyòl la. Ti katkat nan College Mixte Vainqueur par la Foi pral chante alfabè kreyòl la.[/caption] Lavi sa a se yon vwayaj. Se yon vwayaj ki genyen plizyè destinasyon. Chak destinasyon nan lavi a mande yon preparasyon. Sipozon ke ou t ap prepare w pou fè yon vwayaj byen long, ki sa ou ta pare mete nan dyakout ou? Kouman ou ta prepare w? Pou prepare pou yon vwayaj, fòk ou konnen destinasyon an. Si w ap soti nan yon peyi twopikal, enpi ou prale nan yon peyi ki fè frèt, ou va, natirèlman, foure kèk chanday ak bòt nan malèt ou, pou pa mouri fredi. Menm gendefwa lavi a mande pou prepare w san ou pa konnen pou ki destinasyon  w ap prepare w. Ki sa pou fè nan sitiyasyon sa a? Nan yon sitiyasyon parèy, ou oblije pare pou tout bagay posib ki ka prezante. Se kon sa. [caption id="attachment_7389" align="alignnone" width="300"]Collège Univers Frères César, ki nan 64 Titus prolongé ( demichel) , ak direktè Guillaume Damiel nan telefòn 31183618 Collège Univers Frères César, ki nan 64 Titus prolongé ( demichel) , ak direktè Guillaume Damiel nan telefòn 31183618[/caption]   Wi se kon sa nan lavi a, depi lè ou ti katkat w ap prepare. Ki kalite destinasyon kon sa ki genyen? Nou kapab nommen kèk destinasyon tankou destinasyon preskolè kote moun ki te elve w ba w bonkou preparasyon pou reyisi nan domèn sa a. Paran w oubyen gadyen w fòme w pou w soti nan kouchèt, pou konn dyaloge ak lòt moun, pou gen konpòtman sosyal, pou w kapab kominike efektivman avèk la sosyete. [caption id="attachment_7392" align="alignright" width="300"]Institution Mixte l'Étoile, nan 86 Bertin carrefour avèk direktris Roselaine Louis Jean, nan telefòn 34664787/32844762 Institution Mixte l'Étoile, nan 86 Bertin carrefour avèk direktris Roselaine Louis Jean, nan telefòn 34664787/32844762[/caption] [caption id="attachment_7394" align="alignnone" width="300"]Institution Mixte d'Hirondelle, 153 Lajoie Bertin Carrefour, ave1k direktè Desir Louis Jean nan telefòn 36699194/46138839 Institution Mixte d'Hirondelle, 153 Lajoie Bertin Carrefour, ave1k direktè Desir Louis Jean nan telefòn 36699194/46138839[/caption] Gen lòt destinasyon tankou destinasyon nan adolesans, kote se preparasyon ou te met nan dyakout, tankou abilite pou kolabore, valè sosyal, kwayans fondamantal, ets, ki va gide w ou nan domèn sa a. Preparasyon fizik, moral ak entèlektyèl, ansanm ak antisipasyon pou chanjman nan lavni kapap  gide w nan destinasyon pwofesyonèl la. Menm nan destinasyon final ou nan lavi a fòk ou te prepare kisa w va kite pou sa ki rete dèyè. Donk ou dwe remake se detay nan preparasyon pou destinasyon w nan lavi a ki detèminen reyisit ou. Ou konn tande moun ap di, ou pa janm konnen kote w ap tonbe, enben ou oblije viv konsa: Mete tout kalite zouti nan dyakout, paske destinasyon w kapab chanje sanzatann kon sa. Gen moun ki konn panse paske yo leve nan yon peyi ki pale yon lang, e yo ka al tonbe nan yon lòt peyi ki pale yon lòt lang, ki sa sa va itil pou prepare? M ap fè w konnen ke pa genyen yon konesans ki pa itil, ou pa janm aprann yon bagay pou anyen, Tout sa w aprann nan lavi a va rive sèvi w nan youn nan destinasyon lavi a. Donk onere tout preparasyon ak fòmasyon ke ou resevwa. Yon lè kanmenm, yo va itil ou. [caption id="attachment_7369" align="alignnone" width="300"] Centre d' Études Lumière de Bertin Titus avèk direktè Maximien Belhomme[/caption] Timoun nan lekòl Institution Mixte d’Hirondelle, Institution Mixte l’Etoile, Collège Univers Frère Cesar, Institution Mixte Vainqueur, ak Center d’Études Lumière de Bertin resevwa yon zouti ki va, pou sèten, ede yo nan plizyè domèn nan lavi a. Y ap chante alfabè kreyòl la kounye a, pou yo ka bay bon rannman pwodiktif kòm Ayisyen pwofesyonèl demen. College Mixte Vainqueur par La foi Centre D'Etudes Lumière de Bertin Institution Mixte d'Hirondelle wall Institution Mixte L'Etoile wall College Univers Frère Cesar Wall


[caption id="attachment_7398" align="alignright" width="300"]Institution Mixte Nouvelle Dimension Elèv nan Institution Mixte Nouvelle Dimension ap pare pou chante alfabè kreyòl la.[/caption] Pou konbat liyorans, fòk ou ame w ak konesans. Yon pèp kapab peri akoz liyorans. Sa k pi mal la, yon moun ki san konesans pa konnen si yo genyen yon pwoblèm. Si ou pa konnen w malad, ou pa nan chache renmèd. Se pousa liyorans se youn nan pwoblèm ki pi danjre ki ka egziste. Yon moun ki genyen konesans dwe mete limyè li anwo tèt yon kay kote tout moun kapab wè, dekwa pou yo kapab kite konesans yo penetre sèvo lòt moun tou. [caption id="attachment_7538" align="alignnone" width="300"]Institution Mixte Luzia Academy ak direktè Sinnelon Busnel pral chante alfabè kreyòl la. Anpil konpliman!! Institution Mixte Luzia Academy ak direktè Sinnelon Busnel pral chante alfabè kreyòl la. Anpil konpliman!![/caption] [caption id="attachment_7534" align="alignright" width="300"]Anpil konpliman pou Institution Mixte Frère Gardy ke direktè Gardy ap dirije, ki pral chante alfabè kreyòl la. Anpil konpliman pou Institution Mixte Frère Gardy ke direktè Gardy ap dirije, ki pral chante alfabè kreyòl la.[/caption] Institution Mixte Nouvelle Dimension ap ranpli objektif li. Tout elèv ki nan lekòl sa a pral chante alfabè kreyòl la. Lè yon moun rankontre yon Elèv Institution Mixte Nouvelle Dimension, yo mèt mande l pou di alfabè tou lè de (2) lang yo, franse ak kreyòl, elèv la ap ba ou tou de(2) alfabè yo sou de chèz. [caption id="attachment_7397" align="alignnone" width="300"]Instittution Mixte Nouvelle Dimension wall Institution Mixte Nouvelle Dimension, 99 rue 12 Emmaüs Bertin, ak direktè Laurence Santo Christ. Telefòn lekòl la se 37428620 /36665241[/caption]


Institution Mixte Père Farnese1  [caption id="attachment_7383" align="alignleft" width="300"]Institution Mixte Père Farnese1 Institution Mixte Père Farnèse Louis Charles, avèk direktè Henry Evaince pral chante alfabè kreyòl la[/caption]

Institution Mixte Père Farnese

 Woni Jozèf (Rony Joseph)

  Youn nan bagay ki fè fyète yon pèp, yon peyi oubyen yon nasyon se lang pèp la, lang peyi a oubyen lang nasyon an. Nan kèk peyi, yo asosye lang peyi a ak kèk gran ekriven peyi a. Pa egzanp, lè yo ap pale de lang franse, yo di « lang Vòltè (Voltaire) ». Pou panyòl yo di « lang Sèvanntès (Cervantes) » . Pou angle, yo di « lang Shekspi (Shakespeare)». Kantite liv ak atik yo pibliye an kreyòl ap ogmante pi plis chak jou. Men ponkò gen yon antant sou ki ekriven ayisyen ki dwe jwe wòl sa a pou kreyòl ayisyen.   Si nou ta mande yon gwoup ayisyen pou bay lis kèk bagay ki fè fyète pèp ayisyen, kèk bagay ki reprezante yon eritaj enpòtan pou Ayisyen, nou ta jwenn repons tankou, istwa nou, mizik nou, manje nou, kèk nan moniman istorik nou yo tankou Sitadèl. Gen chans pou se pa anpil nan yo ki ta va mansyonnen kreyòl ayisyen. Èske ou se youn ki ta p di kreyòl ayisyen? Poutan kreyòl ayisyen se youn nan eritaj enpòtan nou yo. Nou pa pwopaje nouvèl sa a ase. Pètèt akòz prejije oubyen inyorans anpil nan nou, si se pa pifò nan nou, kont lang nasyonal nou. [caption id="attachment_7540" align="alignright" width="300"]Institution mixte Martin Luther king, ki nan 108 Ave Galaxie, e ke direktè St Émois Rejeté ap dirije. Yo pral chante alfabè kreyòl la. Institution mixte Martin Luther king, ki nan 108 Ave Galaxie, e ke direktè St Émois Rejeté ap dirije. Yo pral chante alfabè kreyòl la.[/caption] Pandan m ap reflechi sou kesyon an, mwen sonje yon eksperyans m p ap janm bliye. Yon jou mwen te nan yon atelye travay Doktè Iv Dejan (Yves Dejean) t ap fè pou yon gwoup pwofesè ak lòt edikatè Etazini sou enpòtans lang kreyòl ayisyen nan travay ak fanmiy epi timoun ayisyen ki sòti Ayiti epi ki fenk rantre nan sistèm edikasyon Etazini. Doktè Dejan te apenn koumanse atelye travay la lè youn nan patisipan yo te fè yon deklarasyon ki te siprann anpil moun. Li te di: « Men Doktè Dejan, kreyòl ayisyen pa yon lang.»  Mwen te enterese anpil pou m te wè kijan Doktè Dejan t a pral reponn patisipan an. Pou moun ki pa konnen, Doktè Dejan se yon gwo otorite, yon save nan zafè lang epi youn nan pyonye ki ede leve etanda kreyòl ayisyen. Nou bay tit de nan liv li yo nan referans pou atik sa a.  Se yon deklarasyon nou te konn tande anpil lontan. Èrèzman, se pa yon bagay nou tande souvan jounnen jodi a, byenke gen anpil moun ki toujou ap rezonnen konsa. Pandan m te ap tann repons Doktè Dejan, m te ap poze tèt mwen kesyon sa a: Se kilès nan de bagay sa a yo ki te pouse patisipan an fè deklarasyon sa a : prejije oubyen inyorans ? Mwen pi kwè se te inyorans. Men li ka te tou de alafwa, paske prejije ak inyorans byen souvan chita sou menm chèz epi dòmi nan menm kabann. [caption id="attachment_7535" align="alignnone" width="300"]Institution Mixte Luzia Academy avèk direktè Sinnelon Busnel pral chante alfabè kreyòl la. Institution Mixte Luzia Academy avèk direktè Sinnelon Busnel pral chante alfabè kreyòl la.[/caption]   San bri san kont, Doktè Dejan ekri fraz sa a  sou yon tablo: « Pa di bagay konsa. » Epi li di patisipan an, « Si kreyòl ayisyen pa yon lang, ranje mo nan fraz sa a nan fason ou vle epi esplike m sa ou vle di. »  Patisipan an te rete bèkèkè. Li pa te di anyen. Kèk lòt moun nan atelye travay la te konprann kote Doktè Dejan te vle rive. Gen youn ki di: «Si patisipan an pa kabab, enben an nou ede l.» Tout moun te kòmanse ede patisipan an ranje mo fraz la lòt jan.  Men kèk nan konbinezon yo te pwopoze l: «Konsa di pa bagay. » « Di pa konsa bagay. »  « Di konsa pa bagay. » « Bagay pa konsa di. » « Bagay pa di konsa. » « Bagay konsa di pa. » « Di bagay pa konsa. » Pifò moun ki te la te ri pou pa chape. Doktè Dejan pa te di anyen ankò sou kesyon an epi li te kontinye ak atelye travay la.   Doktè Dejan te ka rantre nan gwo teyori ak tout konesans li genyen nan lang pou reponn  patisipan an. Men li te chwazi yon fason ki te parèt byen senp pou anseye l leson enpòtan sa a: kreyòl ayisyen se yon lang tankou tout lòt lang. Mwen ka ajoute tou se yon eritaj nou dwe bay anpil valè ak enpòtans.   Panyòl te vini nan Amerik ak lang panyòl. Angle te vini ak lang angle. Franse te vini ak lang franse. Pòtigè yo te vini ak lang pòtigè. Olandè te vini ak lang olandè. Pita Alman te vini tou. Yo te vini ak lang alman. Zansèt Afriken nou yo te rive nan kontinan Amerik la tou nan kondisyon tout moun deja konnen. Men gen twa bagay ki te diferan pou yo nan kesyon lang. Premye bagay, yo te rive nan kontinan an ak plizyè lang. Nou ta ka menm di ak anpil lang. Dezyèm bagay, yo pa te gen fason pou yo te pase lang yo bay pitit ak pitit pitit yo. Twazyèm bagay, nan bwasay lang yo te sòti Afrik ak yo mele ak lang Ewopeyen yo epi lang pèp natif natal kontinan Amerik la,  yo te rive kreye yon lòt lang. Sa se lang kreyòl la. Piske kreyòl blayi kò l nan tout peyi Karayib yo ak nan kèk peyi lòt kote ankò, nou rele kreyòl pa nou an « kreyòl ayisyen. » Gen anpil ekriven k ap pouse pou yo rele lang la senpman « ayisyen ». Si sa rive fèt, n a di : « Franse pale franse. Ayisyen pale ayisyen. » Se sa ki esplike poukisa nou chwazi tit nou bay atik sa a : « Kreyòl Ayisyen, yon Eritaj Enpòtan. »   Lang nasyonal nou makonnen ak istwa nou. Kominikasyon te enpòtan anpil pou soulèvman esklav yo te reyisi. Yo te mete Sendomeng tètanba sòti nan ane 1791 rive nan ane 1793. Istoryen yo rele peryòd sa a « Peryòd Soulèvman Esklav Sendomeng yo ».Yo te konn sèvi ak kòn lanbi pou kominike mesaj antre yo. Men lang yo te konn sèvi se te kreyòl. Nan lè sa a yo pa te rele lang la kreyòl ayisyen paske yo pat ko fonde nasyon ayisyen an. Men kominikasyon yo nan lang kreyòl la te pèmèt yo pran aksyon ansanm pou montre detèminasyon yo pou fini ak sistèm esklavaj krazezo a. Sontonaks ak Pòlverèl, de komisyonè franse nan Sendomeng, te oblije pibliye yon dokiman pou aboli lesklavaj nan Sendomeng nan ane 1973 (J.C. Dorsainvil, p. 79). Li enpòtan pou nou fè lektè yo sonje oubyen konnen Sontonaks te pibliye proklamasyon abolisman lesklavaj nan Sendomeng nan lang kreyòl tou.   Ewo endepandans nou yo, Tousen, Desalin, Petyon ak Kristòf, te konn sèvi ak franse pou dokiman ofisyèl yo. Tousen te pale franse. Nan mitan yo, Petyon te pi maton nan lang franse a. Men yo tout te gen moun save nan kabinè yo. Desalin te gen sekretè ki te maton nan franse tankou Bwawon Tonè (Boisrond Tonnerre), Janjak Charewon (Jean Jacques Charéron) ak yon lòt gwo save ki te rele Jis Chanlat (Juste Chanlate) (ou ka jwenn plis enfòmasyon sou sekretè Desalin yo nan paj 124, 212 e 213 liv Ernst ak Ertha Trouillot). Sekretè sa yo te ekri tout dokiman yo an franse. Bwawon Tonè te ekri Batistè Endepandans la an franse. Se konsa sa te ye paske se nan lang franse sekretè sa a yo te fè etid yo. Men lang ki te vreman makonnen tout pèp la ansanm se te kreyòl ayisyen, lang nasyonal la.   Malgre enpòtans lang nasyonal la nan konba ak rezistans pèp la, sa pa yon sekrè pou pèsonn jan aktè politik, sosyal, relijye, edikasyonèl e ekonomik peyi a te sèvi ak lang franse pou anpeche majorite pèp la patisipe nan bwase lide yo te konn ap fè epi tou benefisye nan resous peyi a nan tout nivo.   Erèzman pou tout Ayisyen, gen chanjman fondamantal ki fèt nan sitiyasyon sa a. Prèt Ayisyen pa oblije fè lamès sèlman an laten oubyen franse ankò. Pastè Ayisyen pa oblije preche an franse sèlman pou moun ka wè li se yon pastè byen enstri. Komèsan ki vle vann machandiz li tout bon oblije fè reklam an kreyòl. Ayisyen pa bat bwavo ankò pou yon politisyen paske politisyen an pale bon franse. Yo vle politisyen pale lang yo yon fason pou yo ka konprann sa l ap di. Bib franse Lwi Segon an (Louis Segond) toujou rete yon Bib fidèl Legliz Pwotestan renmen anpil. Men « Bib La », Bib kreyòl la,  vin pi popilè jounen jodi a pase Bib franse Lwi Segon an. Sa ki pi enterese, Pastè Ednè Janti rapòte « Legliz Katolik achte plis Bib la pase tout lòt denominasyon. » (Ednè Janti [Edner Jeanty], p.101.  Jounalis ki pi popilè alèkile nan mitan Ayisyen se jounalis ki bay bonjan enfòmasyon an kreyòl.   Ak yon dekrè nan dat 18 septanm 1979, Gouvènman Ayisyen te fè kreyòl vini lang ofisyèl nan lekòl. Dekrè sa a te mande Edikasyon Nasyonal pou mete yon papye deyò pou montre ki jan pou yo ekri lang nan.  Minis Jozèf Bèna (Joseph Bernard) te voye papye sa a bay tout lekòl yo an janvye 1980 pou ba yo enstriksyon ki jan yo ekri kreyòl ayisyen. Se te yon bon kòmansman, men mwen sonje sa te kreye yon gwo deba nan peyi a. Pifò lekòl pa te swiv enstriksyon sa a. Epi si a yo ki te deside sèvi ak kreyòl nan lekòl yo pa te gen materyèl ak resous pou fè sa.   Finalman, nou ka di tou erezman pou nou, Atik 5 Konstitisyon Repiblik Ayisyen 1987 la rann eritaj enpòtan sa a ofisyèl.  Yo te ekri epi pibliye konstitisyon an an franse. Me Atik 5 la:   “Tous les Haitiens sont unis par une langue commune, le créole. Le créole et le français sont les langues officielles de la république. » (Constitution de la République d Haiti, p. 4)   Nou te jwenn de tradiksyon atik sa a. Premye a se nan yon piblikasyon nan de lang Sant Ekimenik Dwa Moun.  Me li : « Tout Ayisyen pale kreyòl. Kreyòl ak franse, se lang ofisyèl Repiblik d Ayiti. » (Konstitisyon Repiblik Ayiti, p. 5)   Dezyèm nan se nan yon piblikasyon EducaVision. Men tradiksyon an  : « Sèl lang ki simante tout Ayisyen nèt ansanm, se Kreyòl la. Kreyòl ak Franse se lang Ofisyèl Repiblik Ayiti. » Konstitisyon Repiblik Ayiti, p.2).   Se vre. Kreyòl ayisyen simante nou ansanm. Nou tout reve an kreyòl. Nou chante, kriye, priye, ri, adore an kreyòl. Pandan n ap vanse nan ventyèm syèk la, kreyòl ap toujou simante nou. Konsa moun mòn, moun laplenn; moun ki fini klas, moun ki li nan gwo lèt ou ki pa konn li menm ; moun lavil, moun andeyò ; fanm kou gason ; granmoun kou timoun ; Ayisyen nan dyaspora, Ayisyen ki pa janm vwayaje ; katolik kou pwotestan ; vodouyizan kou moun ki pa gen relijyon menm ; kreyòl makonnen nou tout ansanm. Menm jan ak san k ap koule nan venn nou pou ban nou lavi, an nou sèvi ak eritaj enpòtan sa a a pou nou kontinye espere, reflechi, egzamine, analize, fè rechèch, plante, etidye, bati, òganize, pwodwi, pataje epi pwoteje. Wi, pwoteje. Konsa n ap toujou rete simante youn ak lòt epi ak zansèt nou yo ki te kite eritaj enpòtan sa a pou nou. Epi si ou ta tande yon Ayisyen di li pa landan, tanpwi di Ayisyen sa a : « Pa di bagay konsa. »   Bibliyografi   Centre Oecuménique des Droits Humains, 2002. Constitution de la République d Haiti 29 mars 1987 – Konstitisyon Repiblik Ayiti 29 mas 1987, Poart au Prince, Haiti : CEDH.   Dòsenvil, J. K. [Dorsainville, J.–C.], 1957. Histoire d Haiti, Cours Supérieur, Port au Prince, Haiti : Editions Henri Deschamps.   Dejan, Yv [Dejean, Yves], 1986. Ann aprann òtograf kreyòl la, New York, N.Y.: K.A.P.A.B. (Koperativ Atis, Patriyòt ak Atizan nan Bwouklin).   _______, 1986. Ann etidye lang nou an, Port au Prince, Haiti : Edisyon : Demen miyò.   EdikaVizyon [EducaVision], 1987. Konstitisyon Repiblik Ayiti, Coconut Creek, FL: EducaVision.   Ednè Janti [Edner Jeanty], 2011. Le Charistianisme en Haiti, Bloominigton, In : AuthorHouse.   Twouyo, Èta P, ak Èns Trouillot [Trouillot, Ertha Pascal, ErnsTrouillot], 2011. Encyclopédie biographique d Haiti, Tome I, Montreal, Canada: Les Editions SEMIS, Inc.     Rony Joseph is the author of Pale Kare: Dizon Ayisyen pou tout Okazyon, a Haitian Creole idiomatic expressions book.  A native of Haiti, Mr. Joseph is currently a Project Director at Miami Dade College (MDC). He began working with MDC after spending nine and a half years at the Florida Department of Education. During that time, Mr. Joseph traveled across the State to ensure that Florida s 67 school districts and its four experimental lab schools developed and implemented programs and services for their K 12 English language learners, formerly known as LEP students. His last position at the FDOE was Senior Educational Program Director. In that capacity, he oversaw several federally funded programs, including Title I, the largest federal fund source for education of economically disadvantaged students in the State. Mr. Joseph holds a B.A. in Economics from the University of Illinois, Chicago Campus and an M. S. in Management from DePaul University at Chicago, Illinois.   Woni Jozèf se otè Pale Kare: Dizon Ayisyen pou tout Okazyon, yon liv ekspresyon idyomatik kreyòl. Yon Ayisyen natifnatal, Mesye Jozèf se yon Direktè Pwojè nan Kolèj Miyami Ded (KMD).  Li te koumanse travay ak KMD apre l te fin pase nèf ane edmi ap travay nan Depatman Edikasyon Florid (DEF). Pandan tan sa a, Mesye Jozèf te vwayaje nan tout Eta a pou fè si 67 distri lekòl ak kat lekòl Eksperimantasyon Florid yo te prepare epi egzikite pwogram ak sèvis pou elèv ki sòti nan kay kote paran yo pa pale angle epi ki fenk ap aprann angle.Dènye pozisyon l nan DEF se te Direktè Edikasyon Program an Chèf . Nan pozisyon sa a li te responsab plizyè program federal, ladan yo te gen pwogram Tit I, pi gwo sous lajan nan Etat a pou edikasyon elèv paran you pa gen gwo mwayen. Mesye Jozèf te fè yon lisans nan ekonomi nan Inivèsite Ilinwa nan Chikago epi yon metriz nan Administrasyon nan Inivèsite Depòl toujou nan Chikago, Ilinwa.    


[caption id="attachment_7375" align="alignright" width="225"]IMG_5165 Se Carline A. Jean Louis, otè atik sa a[/caption] Pa gen manti nan sa, mo k ap domine  aktyalite a nan 21èm syèk sa a se < Mondyalizasyon>. Se pa ti pale anpil tèm sa fè. Mesye biznismann yo sèvi avè l paske li pèmèt yo blayi komès yo sou tout tè a. Se menm koze mondyalizasyon sa a ki lakòz yon bann moun al nan peyi etranje pou y al chache lavi miyò swa akoz move sityasyon ekonomik, chomaj, pi gwo ap maspinen pi piti oswa katastwòf natirèl. Lefètke moun yo deplase kon sa sa vin lakòz diferant kalite lang, kilti, ras, relijyon nan lekòl yo. Nou ka pran egzanp Florida (Etazini) kote plis pase 50% timoun nan preskolè (kindergarten) soti nan fanmi ki pa Ameriken. Kòman paran ak pwofesè  ka ede timoun yo pale lang natif natal yo tou pandan y ap pale youn dezyèm lang? Kòman nou ka defini lang natif natal? Lang natif natal se premye lang timoun aprann depi yo ti katkat. Pou yon moun ki pale de (2) lang an menm tan lè l tou piti lang natif natal li se sila a li pale tout tan lakay anvan l bon pou lekòl. Li posib pou yon moun gen de (2) lang natif natal si l toujou pale epi konprann tou lè de (2). Nan ka you timoun ki poko konn pale, lang natif natal li se sila yo pale lakay li pi souvan. Si yo toujou pale de (2) lang avè l, l ap gen de (2) lang natif natal You timoun ka rive pale lang natif natal li lè yo toujou pale l avè l. Li kapab aprann lè l tande, pale ak moun lakay li, pwofesè ak zanmi. Degaje nou kou mèt Janjak pou n pale lang natif natal ak timoun nou; di yo non bagay ki anndan kay la, di yo sa n ap fè, pale de santiman nou, rakonte istwa, di sa ki nan panse nou, chante, bay kont, rakonte istwa nan lang manman nou. Natirèlman, you timoun bezwen tan pou l konprann  lang lan . Sa vle di l ap pran tan pou l tande, men li p ap kouri pale lapoula. Fòk nou ba l tan pou l fè pwogrè nan lang natif natal la. Pafwa timoun nan ap ka melanje mo ki soti nan tou lè de (2) lang pou l ranplase sa li pa konnen. Atann nou aske l  fè fot. Se sa k ap pèmèt  li pi byen konprann lang lan. You moun ka aprann you dezyèm lang kèlkeswa laj li men plis li koumanse pi bonè se plis l ap atrap lang lan pi fasil. Se sa k fè li enpòtan pou you timoun aprann pale kèlkelanswa lang lan avèk moun ki byen pale l. Pito l aprann ou sèl lang byen tan pou l fè charabya nan de (2) lang. Men kèk fason nou ka ede yon timoun pale lang natif natal li ak you dezyèm lang: Yon paran-yon lang: si manman an pale you lang, papa a ap pale lòt lang lan. Yon kote-yon lang: lakay pale you lang, lekòl pale lòt lang lan Yon aktivite- yon lang: Lè timoun nan ap benyen nou pale yon lang, lè l ap manje nou pale yon lòt lang An n pran kote paran an pale tou de (2) lang yo byen. Sa konn rive li soti nan you lang la l janbe  nan lòt la lè l ap pale ak timoun li. Sa p ap tèlman deranje timoun lan. Men apwòch <yon paran-yon lang> lan ap pèmèt timoun lan pale lang natif natal li tou pandan l ap kontinye evolye nan dezyèm lang lan.Timoun ou bezwen tande toulede lang yo tout tan pou l rive pale yo. Antanke paran, se ou ki pou deside ki lang ki pou pale nan fanmi an, ak vizitè. Si gen youn nan de (2) lang yo ou pa fin kodyòm avè l, pale lang natif natal ou. An n analize yon lòt sitiyasyon kote timoun nan pre pou preskolè (kindergarten). Souvan nan espas sa yo nou sèvi ak yon lang ke nou pa prèske pale lakay nou. Sa pa grav; kontinye pale lang natif natal avè l. Si nou pa fè sa, non sèlman timoun nou ap bliye lang natif natal la , li ka pa janm rive ni pale l ni konprann li  ankò. Foure sa byen nan tèt nou: lè yon timoun pale de (2) lang, li p ap janm bwouye. Sèvo l gen kapasite pou l aprann  plis  pase you lang. Anpil kote sou tè a timoun aprann de  (2) lang san pwoblèm. Rechèch montre ke sa ede timoun yo aprann li, ekri pi byen. Yo konnen plis mo, sa k pi bèl la yo pi alèz pou yo jwe ak son yo, yo konpann règ gramè yo pi byen. N ap repete l ankò menm si nou pale lang natif natal ak timoun nou li reponn nou an angle , pa dekouraje. Lefètke l tande sèlman sa ap ede l aprann. Gade fim, li liv, fè jwèt nan lang natif natal. Fè tout kalite aktivite k ap mete timoun nou an kontak ak lang lan, Mezanmi pran plezi nou nan pale lang natif natal nou konsa nou p ap kite tren mondyalizasyon an kraze idantite nou. [caption id="attachment_7339" align="alignleft" width="300"]Instittion Mixte le Realiste1 Institution Mixte Le Realiste pral chante alfabè kreyòl la.[/caption] Institution Mixte Le Realiste wall